Steeds meer bibliotheken en culturele organisaties verkennen een samenwerking of fusie. Maar wie zo’n traject ingaat, vindt vaak weinig praktische houvast. Daar komt nu verandering in. Op 18 juni verscheen tijdens het Nationale Bibliotheekcongres de handreiking “Samen sterker. Handvatten voor fusies en samenwerkingen met bibliotheken en andere cultureel-maatschappelijke organisaties”.
De handreiking is een initiatief van de Vereniging van Openbare Bibliotheken en Stichting Samenwerkende POI’s Nederland. Veel kennis over fuseren zit verspreid in de hoofden van mensen die het zelf hebben meegemaakt, maar wordt zelden vastgelegd. “Samen sterker” bundelt die ervaring tot één toegankelijke leidraad: wat werkt, waar loopt het spaak en welke keuzes blijken achteraf bepalend?
Kennis uit de praktijk
De makers spraken met een brede groep uit de sector: grote en kleine organisaties, verspreid over het land. Het ging om fusies tussen bibliotheken onderling, maar ook om trajecten met culturele instellingen, volksuniversiteiten en welzijnsorganisaties. Naast directeuren kwamen ook raden van toezicht, personeelsvertegenwoordigingen, gemeenten en externe begeleiders aan het woord.
Dat de sector volop in beweging is, blijkt uit de cijfers: in 2024 zat zo’n 60% van alle bibliotheeklocaties in een multifunctionele accommodatie, en bij ongeveer 18% van de organisaties ging het al om een verregaande bestuurlijke samenwerking of fusie.
Het fusieproces in vijf fasen
De handreiking volgt vijf fasen: oriëntatie, verkenning en haalbaarheid, besluitvorming, implementatie, en borging en evaluatie. Elke fase belicht de belangrijkste vragen en keuzes vanuit meerdere perspectieven. Die van directie, toezicht, medewerkers en gemeenten. Elke fase behandelt zowel de ‘harde’ kant (governance, financiën, juridische structuren) als de ‘zachte’ kant (cultuur, vertrouwen, communicatie en leiderschap).
Praktijkverhalen van onder meer Bibliotheek Westland, Bibliotheek Utrechtse Venen, Huis73 en Kunstwerk! maken het concreet. De rode draad: fuseren is geen doel op zich en zeker geen snelle besparing. Het werkt alleen met voldoende tijd, draagvlak en realistische verwachtingen.
Waardevol voor POI-adviseurs
Ook POI-adviseurs vinden veel van hun praktijk terug in de handreiking. Zij lopen in hun werk vaak met bibliotheken mee in fusie- en samenwerkingstrajecten, en “Samen sterker” biedt houvast om dat gesprek samen te voeren. De fasering, de aandachtspunten en de checklist helpen om overzicht te houden en samen de juiste vragen op tafel te krijgen.
De handreiking lezen
De handreiking “Samen sterker” bevat naast de inzichten en praktijkcasussen een uitgebreide checklist per fase. Vragen over een fusie- of samenwerkingstraject, of zin om te sparren met iemand die het zelf heeft doorgemaakt? Neem gerust contact op met de gesprekspartners die meewerkten aan de handreiking; hun gegevens staan in het colofon.