Illustratie: Anouschka Boswijk.
Rixt Hulshoff Pol, Noor Kuijpers, Lotte Kok – 17-04-25
Een gesprek met Rixt Hulshoff Pol – over jouw mogelijke rol bij toenemende sociale spanning en ongemak
Op 22 mei is Rixt Hulshoff Pol een van de sprekers op onze landelijke dag rond het thema Buiten je bubbel. Ter inspiratie voor deelnemers spraken wij haar over haar werk als programmamaker bij Wereldmuseum. Een gesprek over ongemakkelijke thema’s, de rol van musea en bibliotheken als publieke ontmoetingsplek, en de kansen rondom spanning of beladen onderwerpen.
“Ik zie het als mijn taak om maatschappelijke spanning en ongemak een plek te geven in mijn programma’s,” zegt Rixt. “Hoe dit werkt beschrijven wij ook in ons boek Ongemakkelijke gesprekken- Survivalgids. Biologisch en evolutionair gezien proberen we ongemak te vermijden. We bevriezen, vermijden of bevechten het. Je lichaam probeert als het ware je eigen bestaande meningen te beschermen. Het is onprettig om erop gewezen te worden dat je het ook anders zou kunnen zien. Maar wie ongemak nooit aangaat kan vastroesten. En dat in een wereld waarin we ons geen stilstand kunnen veroorloven. Die wereld draait bovendien niet alleen om jou. Af en toe dat ongemak aangaan is ook een kwestie van solidariteit. Het gaat er op die momenten om je ook actief in je medemens te verplaatsen, te begrijpen zonder het eens te hoeven worden en toch samen te denken over hoe we daar mee om kunnen gaan.”
Meerstemmigheid als uitgangspunt
Als programmamaker werkt Rixt nauw samen met kunstenaars, makers en vertegenwoordigers van community’s. “We werken actief samen met allerlei groepen, bijvoorbeeld met specifieke gemeenschappen die zijn verbonden met de koloniale tijd Dit betekent dat je je als museummedewerker enorm bewust moet zijn van de machtspositie die je hebt als instituut en persoon en hoe je die macht kunt delen en ruimte kan maken voor zoveel mogelijk meerstemmigheid. Juist stemmen die lang niet zijn gehoord. Daar hoort bij dat je eerlijk en helder communiceert: wat voor type samenwerking is dit? Van ‘ons huis is van jou – hier zijn de sleutels’ tot informeren, advies vragen, co-creatie of iets ertussenin.”
Rixt geeft een voorbeeld. Bij het project Dichter bij Onze koloniale erfenis, een samenwerking met partners Beyond Walls en Read my World, werden dichters en spoken word-artiesten gevraagd om een werk uit de tentoonstelling over kolonialisme te kiezen. Vervolgens kregen zij alle ruimte om- zonder goedkeuring vooraf- tijdens een performance hun eigen woorden te geven aan het object en daarna in gesprek te gaan met de aanwezigen. Het resultaat is opgenomen in acht short docs die je hier kunt bekijken. Met thema’s als voorouders, taal en thuis zijn zitten hier flink schurende films tussen die veel kijkers echt kippenvel kunnen bezorgen, van dichter Nisrine Mbarki die spreekt over de ‘bloedbakstenen’ van het museumgebouw, Joshua Timisela die stilstaat bij een VOC kanon tot Manuwi C Tokai die een baby opeist uit het depot van het museum (in het depot van het Wereldmuseum bevinden zich voorouderlijke overblijfselen zoals botten of haar, die in koloniaal tijdperk zijn verzameld en uiteindelijk in de museumcollectie terechtkwamen, red). Een proces dat nog steeds gaande is.’’
Rixt: ‘’Bij al deze ontmoetingen weet ik van tevoren niet welke kant het opgaat. Het is onvoorspelbaar. En hoewel we een totaal andere positie hebben in zo’n proces vertrouwen we als programmamakers en performers ook op een bijzondere manier op elkaar. Ik maak in zo’n proces vooral ruimte voor de poëtische provocatie en voor wat daarna loskomt bij deelnemers, soms voel je dan dat je met elkaar samen iets in beweging hebt gezet.’’
Divers publiek
“Op dit moment toont Wereldmuseum Amsterdam een expositie over Martial arts. Deelnemers werd tijdens een Ongemakkelijk gesprek gevraagd of er zoiets bestaat als zinvol geweld. Bij beelden van bijvoorbeeld een treinconducteur die iemand in de houtgreep houdt en iemand die iets stuk maakt op de universiteit tijdens een protest over Gaza konden mensen kleur bekennen door te stemmen met hun lichaam door letterlijk door de ruimte te bewegen. Is dit zinvol of niet?”
“Soms is mijn programmering ook nog fysieker en gericht op doen en meemaken. Ik geloof ook ontzettend in afwisseling. Tijdens de Martial Arts expositie richten we afgelopen zomer samen met zes sportscholen uit de stad midden in de monumentale Lichthal een Summer school in, iedere week door een andere sportschool overgenomen waar lessen karate, kung fu, tai chi en capoeira worden gegeven. Dit bleek een ideale mix van programmering die in overleg en intuïtief tot stand kwam en wegens succes komende zomer opnieuw wordt geprogrammeerd, omdat zoveel bezoekers ons museum bezochten die nooit eerder een stap over de drempel van het museum namen. Een simpel idee, en toch wonnen er wel een mooie publieksprijs voor van de Museumvereniging!”
Dialoog of zenden?
“Wat je toch best vaak tegenkomt is dat tijdens een programma een verhaal over je wordt uitgestort. Dan wordt in de laatste vijf minuten hooguit gevraagd: zijn er nog vragen? Nee? Oké! Maar dan neem je je deelnemers aan programma’s niet echt serieus. Meestal blijft op deze manier ook maar heel weinig hangen.” Daarom richt Rixt zich meer op dialoog. “In museumeducatie is veel onderzoek gedaan naar wanneer er echt iets gebeurt bij mensen en hoe zij leren. Dat is niet als een rondleider een heel verhaal afsteekt zonder aan te sluiten bij de vragen en inbreng van aanwezigen. Op die manier verklein je de afstand tussen kijker en het kunstwerk of de maker niet. Door samen te kijken, vragen te stellen, interpretaties, gevoelens en verhalen toe te voegen en daar in gesprek op door te gaan komt het werk van de maker dichterbij. Als je door zo’n ervaring met een andere blik naar buiten gaat dan dat je binnenkwam betekent dat dat je echt bent geraakt. Jouw blik op de wereld is in samenspraak met het kunstwerk een beetje opgerekt.”
Gespreksserie Ongemakkelijke gesprekken
Wereldmuseum werkt in de gespreksserie Ongemakkelijke gesprekken al jaren samen met theatermaker Sheralynn Adriaaansz en Building Conversation, een organisatie die gespreksvormen ontwikkelt voor precaire thema’s. Rixt: “Zij hebben veel ervaring met groepsgesprekken over sociale en culturele botsingen. Wat voor gespreksvormen en onderlinge afspraken helpen daarbij? Om een paar voorbeelden te geven: “Als je ongemak voelt opkomen, breng het dan in. Zie het gesprek als iets wat je samen maakt. Iedereen is verantwoordelijk. In het echte leven heb je ook geen moderator. En: niet achteraf gaan roddelen. Alles mag er zijn.”
“Het werkt heel goed om dilemma’s en vragen te formuleren waar je ook als makers niet zomaar een eenduidig antwoord op weet. Fijngevoeligheid in taal en communicatie is belangrijk. Formuleer het zó dat de vraag prikkelt, misschien zelfs lichtelijk irriteert en dat tegelijk niemand direct het ‘juiste’ antwoord weet. Dat maakt dat deelnemers mee willen denken en samen zoeken en op elkaar voortbouwen.” En hoewel je ieder inhoudelijk thema met een zorgvuldige combinatie van lucht en aandacht aangaat ben je als museum of bibliotheek ook een oefenplek om al die vaardigheden te trainen.
Van verwarring naar nieuwsgierigheid?
Rixt begon als stagiaire in Stedelijk Museum Amsterdam, waar ze uiteindelijk hoofd publiek en educatie was. Haar liefde voor het museum begon tijdens de puberteit. “Ik groeide op in het dorp Westervoort bij Arnhem. Voor cultuur moest je maar naar de stad, maar gelukkig was er wel een bibliotheek waar ik heel graag kwam. Musea waren voor mij als kind nog niet zo’n bekend terrein. Toen ik veertien was, nam mijn kunstmoeder mij mee voor een dagje Amsterdam met als voorwaarde dat we ook even naar het Stedelijk gingen. We bezochten een tentoonstelling van Jeff Koons met veel expliciete seksueel getinte beelden en uitvergrote, soms kitscherig aandoende beelden. De vrijheid die ik daar voelde – dat alles er kan zijn, dat iedereen er iets van mag vinden. Ik dacht: ik begrijp nog niet echt waarom dit kunst is, maar wat fijn dat dit bestaat! Je hoeft niet alles direct te begrijpen. Dat je van verwarring naar nieuwsgierigheid kunt gaan. Toen dacht ik: hier wil ik werken. En dat is uiteindelijk gelukt.”
Later, bij Wereldmuseum Amsterdam ofwel voorheen het Tropenmuseum, werd ze zich bewuster van de schaduwzijde van nieuwsgierigheid. “Wereldmuseum is ontstaan uiteen koloniale erfenis. Dit brengt allerlei praktijken en gewoonten met zich mee. Juist onder het mom van nieuwsgierigheid, avontuur en ontdekkingsdrang is veel leed veroorzaakt. Onder andere Wayne Modest, inhoudelijk directeur van het museum, is hierin een belangrijke leermeester. Hij laat bijvoorbeeld ook de achterkant zien van een gekoesterd begrip als nieuwsgierigheid. Dit zie je soms ook in het dagelijks leven terug. Denk maar aan de collega’s die allemaal super directe en onbeleefde vragen op zich afkrijgen: ‘Waar kom je echt vandaan?’ Mag ik even aan je haar zitten?’ ’Wie is nu de man in jullie relatie?’ Door even stil te staan bij wat jouw nieuwsgierigheid veroorzaakt en hoe oprecht die eigenlijk is kun je veel ongewenst ongemak ook voorkomen.
Publieke instellingen en neutraliteit
“Als het gaat om het aangaan van ongemak dan zie je dat ook op organisatieniveau dit regelmatig wordt vermeden. Laten we maar wachten tot het overwaait… Maar als een incident of gebeurtenis op wereldniveau mensen echt raakt dan kan dit heel schadelijk zijn. Culturele instellingen nemen ook niet altijd hun verantwoordelijkheid. Dit gaat dan onder het mom van: maar wij moeten juist neutraal zijn… Terwijl, neutrale instellingen bestáán helemaal niet. Als organisatie ben je nu eenmaal een agendasetter. Ook in de bibliotheek. Welke boeken je wel of niet opneemt in de collectie, is al een keuze. En natuurlijk ook hoe je daaromheen programmeert. Dat betekent: met elkaar reflecteren waar je voor wil staan. Niet zomaar iets doen, maar met de organisatie daarover in gesprek gaan zodat je samen ergens voor kiest en eventueel ook de grenzen van het gesprek met bezoekers verkent en onderling afstemt. Juist bij ongemakkelijke thema’s moet je een team om je heen creëren, zowel binnen als buiten je organisatie. Zo hebben we voorafgaand aan een contextdag over Israël en Palestina en een vrijheidsbrunch over ‘Hoe vieren we vrijheid zonder vrede?’, eerst intern een gesprek gehad: hoe staan onze eigen medewerkers erin? Dat was heel belangrijk om te doen.”
Ongemak buiten je bubbel
“Ongemak vinden mensen vaak leuk, zolang het buiten hun eigen veilige bubbel plaatsvindt. Denk maar aan de populariteit van Boer zoekt vrouw en B en B vol liefde. Dat is gemakkelijk genot. Maar dan sta je wel in een consumeerstand, het raakt jou niet echt. Dat gebeurt pas als je zelf weer even voelt aan het begin: ik weet niet wat ik ermee aan moet. Die twijfel en dat ongemak kunnen we best wat vaker omarmen. Theatermakers als Sheralynn Adriaansz helpen daarbij: zij begint ieder ongemakkelijk gesprek met een performance die dat ongemak voelbaar maakt. Je weet dan weer, oh, ja…. dat gevoel, daar gaat het over en wat nu?”
Evaluatie en impact
“Evalueren doen we als makers heel vaak achteraf, dat is ontzettend belangrijk want daar leer je enorm veel van. Ook bieden we alle deelnemers aan de Ongemakkelijke gesprekken altijd een drankje aan. Ze kunnen dan in informele setting iets bij je kwijt over de inhoud of vorm van het gesprek. En de meest memorabele uitspraken komen terecht in een tekening van illustrator Anouschka Boswijk. Op die manier vangen we de inhoud en sfeer van het gesprek met een beeld waarbij mensen kunnen anoniem blijven. In het Ongemakkelijke gesprekken boek vind je veel van die tekeningen terug. Ze laten ook zien dat deelnemers automatisch ook veel humor en lucht brengen in ongemakkelijke gesprekken, hierdoor zijn er ook wel momenten van ontlading om de zwaarte rond sommige onderwerpen ook een beetje dragelijk te maken.
Evalueren met officiële metingen vind ik lastiger om de doen. We werken nu samen met een bureau dat kijkt hoe we impact kunnen meten. Sinds kort gebruiken we een model, de Theory of Change, waar we ook alle programma’s aan toetsen. Tijdens de boekpresentatie van het boek Ongemakkelijke gesprekken kregen alle deelnemers bijvoorbeeld een antwoordkaart met een link naar een digitale vragenlijst, ook bedacht om bij een herdruk wijzigingen op te nemen die lezers ons als coauteurs geven. Maar soms ben ik ook wat terughoudend met alsmaar alles willen meten..” Wat ik het leukst vind is dat onze beveiligers soms helpen bij het evalueren: “Ze noteren citaten van bezoekers. Zo laatst ook bij een RUMI CLUB dag over de dichter en filosoof Rumi, mensen waren spontaan kwamen vertellen hoe ontroert ze waren door de muziek, het gesprek over de harde wereld en de poëzie die na zo’n 800 jaar nog springlevend en verbindend blijkt. Dat zegt vaak meer dan een enquête. Citaten die komen uit het hart zijn zo krachtig.”
En tot slot…
De actualiteit geeft vaak zoveel aanleiding voor noodzakelijke programma ideeën die helemaal duidelijk maken hoe belangrijk bibliotheken en musea zijn in een gezonde democratie. Nu veel boeken en zelfs woorden in de Verenigde Staten afgelopen maanden verboden zijn vraagt Rixt zich af hoe bibliotheekmedewerkers hier naar kijken. Wanneer trek jij een grens? Wat is het boek, de schrijver of het personage waar jij het voor op wil nemen? “Dat zegt veel over waar je voor staat. Hoe ver ga jij voor jouw boek en hoe zie je jouw taak? Werken vanuit de actualiteit in een spanningsveld zorgt juist voor een bijzondere betrokkenheid en nieuwe inzichten bij deelnemers een makers en wie weet tot jouw volgende prikkelende programma idee.”
Lees verder:
Ongemakkelijke gesprekken- Survivalgids. Van vergadering tot familiefeest. Rixt Hushoff Pol, Zoë Papaikonomou, Hodo Abdulah, Elodie Kona. Nieuw Amsterdam. 2024